Chapter Solution
एकादशः पाठः — वर्णोच्चारण-शिक्षा २
१. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत—
(क) वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं कति आवश्यकानि तत्त्वानि भवन्ति?
उत्तरम्— त्रीणि।
(ख) कति स्थानानि सन्ति?
उत्तरम्— षट्।
(ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः कतिविधः?
उत्तरम्— पञ्चविधः।
(घ) करणं यदा स्थानं स्पष्ट-रूपेण स्पृशति, तदा करणस्य कः प्रयत्नः भवति?
उत्तरम्— स्पृष्ट-प्रयत्नः।
(ङ) अ-वर्णस्य कति उपभेदाः सन्ति?
उत्तरम्— त्रयः।
(च) संवृत-प्रयत्नः कुत्र भवति?
उत्तरम्— कण्ठे।
२. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत—
(क) आभ्यन्तर-प्रयत्नः कः उच्यते?
उत्तरम्—
आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं येन प्रयत्नेन स्थानं स्पृशति,
स्थानस्य समीपं वा याति, सः प्रयत्नः आभ्यन्तर-प्रयत्नः इति उच्यते।
(ख) ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः कदा भवति?
उत्तरम्—
करणं यदा स्थानं स्वल्पम् एव स्पृशति,
तदा करणस्य ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः भवति।
(ग) करणस्य विवृत-प्रयत्नेन के स्वराः उच्चार्यन्ते?
उत्तरम्—
करणस्य विवृत-प्रयत्नेन अ-कारं विहाय अन्ये सर्वे स्वराः उच्चार्यन्ते।
(घ) आभ्यन्तर-प्रयत्नाः कुत्र दृश्यन्ते?
उत्तरम्—
कण्ठ्य-तालव्य-मूर्धन्य-दन्त्य-ओष्ठ्येषु पञ्च-प्रकारेषु वर्णेषु
आभ्यन्तर-प्रयत्नाः दृश्यन्ते।
(ङ) आभ्यन्तर-प्रयत्ने स्वरेषु विशिष्टः स्वरः कः अस्ति?
उत्तरम्—
अ-कारः विशिष्टः स्वरः अस्ति।
३. अधोलिखितानां वर्णानां क-स्तम्भेन सह मेलनं कुरुत—
| क-स्तम्भः |
ख-स्तम्भः |
मेलनम् |
| (क) विवृत-प्रयत्नः |
(१) व् |
ॠ — (३) |
| (ख) स्पृष्ट-प्रयत्नः |
(२) श् |
ध् — (५) |
| (ग) ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः |
(३) ॠ |
व् — (१) |
| (घ) ईषद्विवृत-प्रयत्नः |
(४) अ |
श् — (२) |
| (ङ) संवृत-प्रयत्नः |
(५) ध् |
अ — (४) |
उत्तरम्— (क)–३, (ख)–५, (ग)–१, (घ)–२, (ङ)–४।
४. अधोलिखितानां वाक्यानाम् उत्तराणि आम्/न इति सन्दर्भानुसारं लिखत—
| प्रश्नः |
उत्तरम् |
|
(क) ‘ई’ वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति।
|
न |
|
(ख) ‘ऐ’ वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति।
|
आम् |
|
(ग) ‘झ’ वर्णः स्पर्शः अस्ति।
|
आम् |
|
(घ) ‘र’ वर्णः स्पर्शेषु परिगण्यते।
|
न |
|
(ङ) ‘य, र, ल, व’ वर्णाः ऊष्माणः सन्ति।
|
न |
५. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत—
| दत्तवाक्यम् |
प्रश्नः |
|
(क) स्वराः स्वतन्त्रवर्णाः सन्ति।
|
के स्वतन्त्रवर्णाः सन्ति?
|
|
(ख) व्यञ्जनानि अर्धमात्रिकाणि भवन्ति।
|
कानि अर्धमात्रिकाणि भवन्ति?
|
|
(ग) स्वराणां द्वौ भेदौ भवतः।
|
स्वराणां कति भेदौ भवतः?
|
|
(घ) ह्रस्वस्य उपभेदाः न भवन्ति।
|
ह्रस्वस्य के न भवन्ति?
|
|
(ङ) व्यञ्जनानां चत्वारो भेदाः भवन्ति।
|
व्यञ्जनानां कति भेदाः भवन्ति?
|
६. वर्णसमुच्चयं पाठात् चित्वा लिखत—
|
वर्णाः
|
वर्णसमुच्चयः
|
|
(क) एकस्थानि-वर्णाः
|
अ, आ, अ३, इ, ई, इ३, उ, ऊ, उ३,
ऋ, ॠ, ऋ३, ऌ, ऌ३
|
|
(ख) स्पर्श-व्यञ्जनानि
|
क, ख, ग, घ, ङ,
च, छ, ज, झ, ञ,
ट, ठ, ड, ढ, ण,
त, थ, द, ध, न,
प, फ, ब, भ, म
|
|
(ग) अयोगवाह-व्यञ्जनानि
|
अं, अः
|
|
(घ) ऊष्म-व्यञ्जनानि
|
श, ष, स, ह
|
|
(ङ) द्विस्थानि-वर्णाः
|
ए, ए३, ऐ, ऐ३, ओ, ओ३, औ, औ३
|