Chapter Solution
चतुर्थः पाठः — न खलु वयस्तेजसो हेतुः
1. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत
| प्रश्नः | उत्तरम् |
|---|
| (क) खुदीरामस्य जन्म कुत्र अभवत्? |
खुदीरामस्य जन्म बङ्गप्रान्तस्य मेदिनीपुरजनपदे मोहोबनी-ग्रामे अभवत्। |
| (ख) खुदीरामः किमर्थं व्यथितः भवति स्म? |
खुदीरामः देशवासिषु जायमानान् अत्याचारान् दृष्ट्वा व्यथितः भवति स्म। |
| (ग) सत्येन्द्रनाथः किम् उपदिष्टवान्? |
सत्येन्द्रनाथः उपदिष्टवान् यत् क्रान्तिकार्यं कर्तुं शरीरं वज्रसदृशं दृढं, बुद्धिः असिधारेव तीक्ष्णा, मनः गङ्गाजलमिव निर्मलं च भवेत्। |
| (घ) खुदीरामः कदा पर्यन्तं पादत्राणं न धरिष्यामि इति प्रतिज्ञातवान्? |
खुदीरामः यावत् भारतम् आङ्ग्लशासनात् मुक्तं न भविष्यति तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि इति प्रतिज्ञातवान्। |
| (ङ) किमर्थं न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः? |
मृत्युदण्डस्य घोषणां श्रुत्वापि खुदीरामस्य मुखे दुःखं वा न आसीत्, प्रत्युत् प्रसन्नता, शान्तिः, तृप्तिः, तेजः च आसीत्; तत् दृष्ट्वा न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः। |
2. अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु किं वाक्यं सत्यम्, किं च असत्यम् इति सूचयत
| वाक्यम् | उत्तरम् |
|---|
| (क) देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय समर्पितं भवति। | सत्यम् |
| (ख) निर्दयः किङ्ग्ज़फोर्ड् बालान् अपि दण्डयति स्म। | सत्यम् |
| (ग) खुदीरामस्य आक्रमणेन किङ्ग्ज़फोर्ड् मृतः। | असत्यम् |
| (घ) खुदीरामः किङ्ग्ज़फोर्ड् महोदयस्य रथस्य उपरि विस्फोटकं क्षिप्तवान्। | सत्यम् |
| (ङ) खुदीरामः बालानां सङ्घटनं कृत्वा पदयात्राम् आयोजयति स्म। | सत्यम् |
3. अधः प्रदत्तानां संवत्सराणां शब्दानाम् अङ्कैः सह मेलनं कुरुत
| संवत्सरः — शब्दरूपेण | अङ्कः |
|---|
| (क) सप्तचत्वारिंशदधिक-नवदशशततमं वर्षम् | १९४७ |
| (ख) अष्टाधिक-नवदशशततमं वर्षम् | १९०८ |
| (ग) पञ्चाशदुत्तर-नवदशशततमं वर्षम् | १९५० |
| (घ) पञ्चाधिक-नवदशशततमं वर्षम् | १९०५ |
| (ङ) नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमं वर्षम् | १८८९ |
4. अधः प्रदत्तानि पदानि आधृत्य चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि लिखत
| क्रमः | वाक्यम् |
|---|
| (क) | उद्याने बालकाः क्रीडन्ति। |
| (ख) | उद्याने बालकाः द्विचक्रिकाभिः भ्रमन्ति। |
| (ग) | पक्षिणः आकाशे विहरन्ति। |
| (घ) | उद्याने विविधरङ्गाणि पुष्पाणि सन्ति। |
| (ङ) | दूरं पर्वताः, वृक्षाः, मेघाः च दृश्यन्ते। |
5. सन्धिच्छेदं कुरुत
| पदम् | सन्धिच्छेदः |
|---|
| (क) इत्यादयः | इति + आदयः |
| (ख) सर्वेऽपि | सर्वे + अपि |
| (ग) कश्चित् | कः + चित् |
| (घ) प्रत्येकम् | प्रति + एकम् |
| (ङ) वयस्तेजसः | वयः + तेजसः |
| (च) अचिरादेव | अचिरात् + एव |
6. विग्रहवाक्यं दृष्ट्वा पाठ्यपुस्तकात् समस्तपदानि चित्वा पूरयत
| विग्रहवाक्यम् | समस्तपदम् |
|---|
| (क) देशस्य भक्ताः | देशभक्ताः |
| (ख) बालः च क्रान्तिवीरः च | बालक्रान्तिवीरः |
| (ग) वज्रेण सदृशम् | वज्रसदृशम् |
| (घ) असेः धारा | असिधारा |
| (ङ) मृत्युः एव दण्डः | मृत्युदण्डः |
| (च) न साधारणः | असाधारणः |
| (छ) निर्गता दया यस्मात् सः | निर्दयः |
7. लङ्लकारः, क्तवतु-प्रत्ययः, स्म, क्तप्रत्ययः — वाक्यानि परिवर्तयत
| मूलवाक्यम् | निर्देशानुसार परिवर्तित वाक्यम् |
|---|
(क) वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः भवन्ति स्म।
(लङ्-लकारः) |
वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः अभवन्। |
(ख) सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपादिशत्।
(क्तवतु-प्रत्ययः) |
सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपदिष्टवान्। |
(ग) सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न शक्तवान्।
(लङ्-लकारः) |
सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न अशकत्। |
(घ) क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कम् अजनयन्।
(स्म) |
क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कं जनयन्ति स्म। |
(ङ) प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारं कृतवान्।
(लङ्-लकारः) |
प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारम् अकरोत्। |
8. ‘चित्’ प्रत्ययान्तपदानि प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत
| प्रश्नः | पूर्णवाक्यम् |
|---|
| (क) बालकः गच्छति। |
कश्चित् बालकः गच्छति। |
| (ख) बालिका गच्छति। |
काचित् बालिका गच्छति। |
| (ग) फलं खादतु। |
किञ्चित् फलं खादतु। |
| (घ) लेखनी लप्ता। |
कुत्रचित् लेखनी लप्ता। |
| (ङ) सः आगच्छेत्। |
कदाचित् सः आगच्छेत्। |
अभ्यासस्य मुख्य बिन्दवः
| विषयः | मुख्य उदाहरणम् |
|---|
| सन्धिः | इति + आदयः = इत्यादयः |
| समासः | देशस्य भक्ताः = देशभक्ताः |
| लङ्लकारः | भवति स्म = अभवत् / अभवन् |
| क्तवतु-प्रत्ययः | उपादिशत् = उपदिष्टवान् |
| ‘चित्’ प्रत्ययः | कः + चित् = कश्चित् |
| अव्यय-युगलपदानि | यदा–तदा, यावत्–तावत्, यद्यपि–तथापि |
Continue Learning
Related Resources