१. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत—
(क) कृतकबुद्धिः का अस्ति?
यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः इति वैज्ञानिकाः मन्यन्ते।
(ख) अध्यापकः कृतकबुद्धेः कानि उदाहरणानि उक्तवान्?
अध्यापकः चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल-मानचित्रं, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः तथा परप्लेक्सिटि इत्यादीनि कृतकबुद्धेः उदाहरणानि उक्तवान्।
(ग) यन्त्राणि कथं शिक्ष्यन्ते?
यन्त्राणि यन्त्राधिगमेन गहनाधिगमेन च शिक्ष्यन्ते।
(घ) ‘डेटासेट्’ केषां पाठशाला अस्ति?
‘डेटासेट्’ यन्त्राणां पाठशाला अस्ति।
(ङ) कृतकबुद्धिः कुत्र प्रयुज्यते?
कृतकबुद्धिः शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषिक्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलाक्षेत्रे, सङ्गीतक्षेत्रे, मनोरञ्जने च प्रयुज्यते।
(च) शिक्षायां कृतकबुद्धेः उपयोगः कथं भवति?
शिक्षायां दीक्षा, स्वयम्, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः, पी.एम.-ई-विद्या, चैट्-बोट् तथा भाषासंवादोपकरणानि प्रयुज्यन्ते। एतेषां साहाय्येन छात्राः शिक्षकाणाम् अनुपस्थितौ अपि स्वयम् अध्येतुं शक्नुवन्ति।
(छ) यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि का समस्या भवति?
यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि त्रुटिं करोति। पक्षपातयुक्ते दत्तांशे निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति।
(ज) कृतकबुद्धेः दुरुपयोगे कीदृशं भयम् अस्ति?
कृतकबुद्धेः दुरुपयोगे साइबर-अपराधाः, डीप-फेक् इत्यादयः समस्याः उत्पद्यन्ते। अतः समाजे महत् भयम् अस्ति।
(झ) ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ इति वाक्यस्य कः अर्थः?
अस्य वाक्यस्य अर्थः अस्ति यत् कृतकबुद्धिः मानवस्य सहायिका भवेत्, न तु मानवस्य स्वामिनी। मानवेन तस्याः उपयोगः विवेकपूर्वकं करणीयः।
२. मेलनं कुरुत—
| स्तम्भः अ |
उचितम् उत्तरम् |
| (क) चैट-जीपीटी (Chat-GPT) |
४. संवादयन्त्रम् |
| (ख) डीप-फेक् (Deepfake) |
७. मिथ्याचित्रस्य निर्माणम् |
| (ग) शिक्षकः |
१. नैतिकतायाः शिक्षां करोति |
| (घ) एलेक्सा (Alexa) |
६. गीतं गायति, दीपं प्रकाशितं करोति च |
| (ङ) डेटासेट् (Dataset) |
९. यन्त्रपाठशालायाः नाम |
| (च) दीक्षा (DIKSHA) |
२. ए.आई. आधारित-शिक्षाप्रणाली |
| (छ) अपूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् (Predictive Policing) |
१०. अपराधशमनाय प्रयोगः |
| (ज) गूगल मानचित्रं (Google Maps) |
३. पथनिर्देशनं करोति |
| (झ) पूर्वग्रहः |
५. पक्षपातयुक्तं प्रशिक्षणफलम् |
| (ञ) दॅल्ल्-ई (DALL-E) |
८. चित्रोत्पादनाय ए.आई. अनुप्रयोगः |
३. अधः प्रदत्तमञ्जूषातः शब्दान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत—
शब्दमञ्जूषा:
कृतकबुद्धिः, डेटासेट्, शिक्षकः, डीप-फेक्, संवादयन्त्रम्,
कृषिक्षेत्रे, प्रशिक्षणम्, पूर्वग्रहः, नैतिकता
| प्रश्नः |
उत्तरम् |
| (क) |
यन्त्राणां शिक्षणाय डेटासेट् नामकः दत्तांशसमूहः उपयुज्यते। |
| (ख) |
चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादीनि कृतकबुद्धेः उदाहरणानि सन्ति। |
| (ग) |
यः मनुष्यवत् प्रश्नोत्तरं करोति, सः संवादयन्त्रम् इति उच्यते। |
| (घ) |
यदा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः प्रयुज्यते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि पूर्वग्रहः करोति। |
| (ङ) |
शिक्षकः सदैव करुणां, विवेकं च शिक्षयन्ति, कृतकबुद्धिः तु तस्य सहायिका अस्ति। |
| (च) |
कृतकबुद्धिः यन्त्राणि अभ्यासेन प्रशिक्षणम् प्राप्नुवन्ति। |
| (छ) |
मिथ्याचित्रं, मिथ्यावाणी च यदि कृतकबुद्ध्या निर्मीयते तर्हि सः दोषः डीप-फेक् इति कथ्यते। |
| (ज) |
ड्रोनस्य माध्यमेन बीज-वपनं, भूमिक्षमतापरीक्षणं च कृषिक्षेत्रे भवति। |
| (झ) |
यदा कृतकबुद्धिः विवेकहीनतया उपयुज्यते तर्हि नैतिकता हानिं प्राप्नोति। |
४. शब्दजालम्
पाठे आगतानां शब्दानाम् आधारेण शब्दजाल में निम्नलिखित पद खोजे जा सकते हैं—
| क्रमः |
शब्दः |
| १ |
कृतकबुद्धिः |
| २ |
डेटासेट् |
| ३ |
गूगल मानचित्रम् |
| ४ |
यन्त्राधिगमः |
| ५ |
शिक्षा |
| ६ |
चैट्-बोट् |
| ७ |
एलेक्सा |
| ८ |
डिजिटल् |
शब्दजाल में उदाहरण: ‘कृतकबुद्धिः’ शब्द बाएँ से दाएँ तथा ‘डेटासेट्’ शब्द ऊपर से नीचे दिया गया है। अन्य शब्द भी इसी प्रकार निर्धारित दिशाओं में खोजे जा सकते हैं।
५. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा शुद्धम् (✓) अशुद्धम् (✗) वा चिनुत—
| वाक्यम् |
उत्तरम् |
| (क) आर्यः यशिका च विद्यालये कृतकबुद्धेः उपयोगं कुरुतः। |
✗ अशुद्धम् |
| (ख) कृतकबुद्धिः केवलं विनोदानुकूलम् उपकरणम् अस्ति। |
✗ अशुद्धम् |
| (ग) अथर्वः अपि शिक्षायां कृतकबुद्धेः प्रयोगं करोति। |
✗ अशुद्धम् |
| (घ) अक्षतः चैट्-बोट् इत्यस्य साहाय्येन उपन्यासलेखनं करोति। |
✗ अशुद्धम् |
| (ङ) ए.आई. डीप-फेक् इत्यपि कश्चन दुरुपयोगः अस्ति। |
✓ शुद्धम् |
| (च) आर्यः चित्रनिर्माणाय कृतकबुद्धेः साहाय्यं प्राप्नोति। |
✗ अशुद्धम् |
| (छ) शिक्षकः गम्भीरतया चैट्-बोट् वाक्यानां मूल्याङ्कनं करोति। |
✗ अशुद्धम् |
६. एतत् चित्रम् आधारीकृत्य संस्कृतभाषायां पञ्च वाक्यानि रचयत—
- चित्रे एकः रोबोट् दृश्यते।
- रोबोट् आधुनिकं यन्त्रम् अस्ति।
- एकः मनुष्यः रोबोटेन सह वार्तालापं करोति।
- पृष्ठभूमौ छात्राः सङ्गणकयन्त्राणां साहाय्येन कार्यं कुर्वन्ति।
- कृतकबुद्धिः शिक्षाक्षेत्रे अपि उपयोगी अस्ति।
७. अधोलिखित-वाक्येषु कर्तृपदं क्रियापदं च चिनुत—
| वाक्यम् |
कर्तृपदम् |
क्रियापदम् |
| आर्यः सङ्गणकस्य उपयोगं कुर्वन् आसीत्। |
आर्यः |
आसीत् |
| यशिका कृतकबुद्धेः उपयुक्तानाम् उपयोगान् वर्णयति। |
यशिका |
वर्णयति |
| शिक्षकः बालेभ्यः सतर्कतायाः आवश्यकतां सूचयति। |
शिक्षकः |
सूचयति |
| अथर्वः अपि कस्यचित् रोबोटिक्-यन्त्रस्य ज्ञानं दत्तवान्। |
अथर्वः |
दत्तवान् |
| वेदः अपि कृतकबुद्धेः दोषान् विवेचयति। |
वेदः |
विवेचयति |
८. अधोलिखितेषु वाक्येषु विशेषणं विशेष्यं च चिनुत—
| वाक्यम् |
विशेषणम् |
विशेष्यम् |
| अद्यतनं सङ्गणकयन्त्रम् अतिसक्रियम् अस्ति। |
अद्यतनम् |
सङ्गणकयन्त्रम् |
| वेदस्य गवेषणं गम्भीरम् आसीत्। |
गम्भीरम् |
गवेषणम् |
| यशिकायाः प्रस्तुति: सुबोधा आसीत्। |
सुबोधा |
प्रस्तुतिः |
| शिक्षकस्य सन्देशः सुस्पष्टः आसीत्। |
सुस्पष्टः |
सन्देशः |
| आर्यस्य दृष्टिकोणः आधुनिकः आसीत्। |
आधुनिकः |
दृष्टिकोणः |
संक्षिप्त पुनरावृत्ति
इस अभ्यास से कृतकबुद्धिः, दत्तांशः, पूर्वग्रहः, यन्त्राधिगमः,
गहनाधिगमः, डीप-फेक् तथा कृतकबुद्धेः शिक्षाक्षेत्रे एवं अन्येषु
क्षेत्रेषु उपयोगः इत्यादयः मुख्यविषयाः स्पष्ट होते हैं।