Chapter Solution
पाठः-7 — उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
१. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत —
| प्रश्नः |
उत्तरम् |
| (क) नरस्य वृत्तं के जानन्ति? |
आदित्यः, चन्द्रः, अनिलः, अनलः, द्यौः, भूमिः, आपः, हृदयम्,
यमः, अहः, रात्रिः, उभे सन्ध्ये च नरस्य वृत्तं जानन्ति।
|
| (ख) धर्मबुद्धयः किं वीक्षन्ते? |
धर्मबुद्धयः परदारेषु मातृवत्, परद्रव्येषु लोष्ठवत्,
सर्वभूतेषु आत्मवत् च वीक्षन्ते।
|
| (ग) कस्य जन्मनः फलं व्यर्थम्? |
यः देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि न जानाति, तस्य जन्मनः फलं व्यर्थम्।
|
| (घ) पापबुद्धिः स्वपितरं किम् उक्तवान्? |
पापबुद्धिः स्वपितरम् उक्तवान् यत् भवान् शमीवृक्षस्य महाकोटरे प्रविशतु
तथा च प्रातःकाले धर्मबुद्धिः चौरः इति वदतु।
|
| (ङ) प्राज्ञः किं-किं चिन्तयेत्? |
प्राज्ञः उपायं चिन्तयेत्, तथैव अपायं च चिन्तयेत्।
|
| (च) मानवः कदा विद्यां वित्तं शिल्पं च प्राप्नोति? |
मानवः देशाद् देशान्तरं हृष्टः व्रजति तदा विद्यां वित्तं शिल्पं च प्राप्नोति।
|
| (छ) पापबुद्धिः किं चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः? |
पापबुद्धिः धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यदेशं गत्वा तस्य आश्रयणेन
धनं सम्पादयित्वा अनन्तरं धर्मबुद्धिमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि
इति चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः।
|
२. अधोलिखितवाक्येषु स्थूलाक्षरपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत —
| दत्तवाक्यम् |
प्रश्नवाक्यम् |
| एनम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि। |
कम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि? |
| सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः। |
कुत्र गच्छावः? |
| निशीथे अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान्। |
कदा अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान्? |
| तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः विस्मयोत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः। |
तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः कीदृशाः सञ्जाताः? |
| अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निना प्रज्वालयामि। |
केन एतत् शमीकोटरं प्रज्वालयामि? |
३. अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति इति लिखत —
| वाक्यम् |
कः? |
कं प्रति? |
| वत्स! द्रुतं वद येन तद् द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत्। |
पिता पापबुद्धेः |
पापबुद्धिं प्रति |
| प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम्। |
धर्माधिकारी |
धर्मबुद्धिं पापबुद्धिं च प्रति |
| त्वया हृतम् एतद्धनं, नान्येन। |
पापबुद्धिः |
धर्मबुद्धिं प्रति |
| भोः दुरात्मन्! मा मैवं वद। |
धर्मबुद्धिः |
पापबुद्धिं प्रति |
| एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्। |
पापबुद्धेः पिता |
सर्वान् जनान् प्रति |
४. उदाहरणानुसारं भूतकालिकवाक्यानि वर्तमानकालिकवाक्येषु परिवर्तयत —
| भूतकालिकवाक्यम् |
वर्तमानकालिकवाक्यम् |
| उदाहरणम् — भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्तवान्। |
भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्नोति। |
| राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः। |
राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डयन्ति। |
| पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादितवान्। |
पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादयति। |
| पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगतवान्। |
पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगच्छति। |
| अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान्। |
अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् वदति। |
| सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः। |
सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसन्ति। |
५. श्लोकानां भावार्थान् विचिन्त्य कोष्ठकात् समुचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत —
| भागः |
पूर्ण वाक्यम् |
| (क) |
सूर्यः चन्द्रः पवनः अग्निः आकाशः भूमिः जलं
हृदयं यमः। दिवसः रात्रिः प्रभातं सायं च
मनुष्याणां सर्वविधं व्यवहारं जानन्ति।
अतः वयं सर्वदा उत्तमं व्यवहारं कुर्मः।
|
| (ख) |
यः अन्यदेशेषु न अटति, विविधदेशानां संस्कृतीः
भाषाः च न जानाति, पृथिवीपृष्ठे तस्य जन्म
व्यर्थं भाति।
|
| (ग) |
सज्जनाः सर्वासु नारीषु मातरः इव,
अन्येषां द्रव्येषु मृत्पिण्डम् इव,
सर्वेषु प्राणिषु च स्वयम् इव चिन्तयन्ति।
|
| (घ) |
बुद्धिमान् मनुष्यः कार्यसाधनस्य मार्गान्
समस्यादूरीकरणस्य कौशलानि च
जानीयात्।
|
६. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानां पदानां विग्रहं मेलनं वा कुरुत —
| समस्तपदम् |
विग्रहवाक्यम् |
| अर्थोपार्जनम् |
अर्थस्य उपार्जनम् |
| गुरुजनाज्ञया |
गुरुजनानाम् आज्ञया |
| वनदेवता |
वनस्य देवता |
| धनाभावात् |
धनस्य अभावात् |
| बुद्धिप्रभावेण |
बुद्धेः प्रभावेण |
| धरणीपीठे |
धरण्याः पीठे |
| राजकुले |
राज्ञः कुलम् |
७. अधोलिखितानि वाक्यानि कथाक्रमानुसारं पुनः लिखत —
-
(घ) कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे
प्रतिवसतः स्म।
-
(ख) ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि
देशान्तरं प्रस्थितौ।
-
(ङ) यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा
तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ।
-
(ग) द्वावपि गत्वा तत्स्थानं यावत् खनतः तावद् रिक्तं
भाण्डं दृष्टवन्तौ।
-
(क) भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं
मयि स्थिरं तिष्ठति।
-
(च) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः।
कथाक्रमः — (घ) → (ख) → (ङ) → (ग) → (क) → (च)
Continue Learning
Related Resources